1. Một trong những nhiệm vụ trọng tâm trong chương trình nghị sự của Hội nghị Trung ương lần 6 BCHTƯ Đảng khoá XI vừa diễn ra là xem xét, thảo luận về Đề án "Đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo”. Cùng thời gian này, rất nhiều hội thảo được tổ chức mà tại đó các chuyên gia giáo dục (GD) đều đồng tâm, nhất trí kiến nghị một quan điểm: Đất nước hiện nay có nhiều việc phải làm, trong đó đổi mới GD là việc khẩn cấp nhất.

 

Như vậy có thể thấy, Đổi mới căn bản và toàn diện nền GD Việt Nam là mệnh lệnh mà thực tế cuộc sống đang yêu cầu chúng ta vì tương lai đất nước. Đổi mới GD đang từ lòng Dân đã trở thành ý Đảng.

 

Liên tiếp trong 8 số báo Đại Đoàn Kết vừa qua, chúng tôi đã lần lượt đăng tải những ý kiến tâm huyết của các chuyên gia GD – những người vẫn đang nỗ lực không mệt mỏi trong một mong muốn chấn hưng nền GD nước nhà. Đổi mới GD không phải là khẩu hiệu, loạt bài trên báo Đại Đoàn Kết với sự tham gia của các giáo sư nổi tiếng Nguyễn Xuân Hãn, Hoàng Xuân Sính, Chu Hảo, Nguyễn Đình Chú, Nguyễn Lân Dũng, Phan Huy Lê…, đặc biệt là của nguyên Phó Chủ tịch nước Nguyễn Thị Bình đã đưa ra những giải pháp, kiến nghị rất cụ thể để trả lời câu hỏi: Đổi mới GD bắt đầu từ đâu? Giải pháp cho đổi mới căn bản và toàn diện?

 

8 kỳ báo với những giải pháp cụ thể từ nhiều góc độ khác nhau đã nhận được sự chú ý, quan tâm của đông đảo bạn đọc. Vấn đề còn lại, theo chúng tôi, là sự lắng nghe từ phía các cơ quan có trách nhiệm mà dư luận hoàn toàn có cơ sở để kỳ vọng sau Hội nghị Trung ương 6.

 

2. Khi nhiều nhà nghiên cứu đưa ra cụm từ "chấn hưng GD” tức là chúng ta nhất trí không thể phủ nhận sạch trơn thành tựu của nền GD nước nhà mà một thời kỳ trước đây chúng ta đã đạt được. Nhưng chưa bao giờ như bây giờ, đổi mới GD trở thành một đòi hỏi bức bách như vậy. Nhà ngoại giao Tôn Nữ Thị Ninh từng báo động từ rất lâu rằng chúng ta lúng túng trong chính sách về GD và y tế khi chuyển sang nền kinh tế thị trường, những vấn đề của xã hội hôm nay là phải trả giá cho sự lúng túng ấy. Còn nhà giáo nổi tiếng, GS Hoàng Xuân Sính không ít lần từng khẩn thiết đề nghị không được coi GD là hàng hóa. Ngay ở các nước tư bản, hội đồng quản trị của các trường dân lập là để điều hành cho trường hoạt động tốt, hiệu quả chứ không phải để chia lời.

 

Vậy, đâu là gốc rễ căn bệnh khủng hoảng của nền GD hiện nay? Có lẽ không ai không nhận thấy nó bắt đầu từ lúc chúng ta đưa ra một khẩu hiệu mỹ miều: Xã hội hóa.

 

GD một mặt phần nào trở thành món hàng kinh doanh, bán mua, đổi chác, phần khác nảy sinh muôn vàn thói xấu: giả dối, đối phó, dạy và học chỉ để đi thi và trầm kha căn bệnh thành tích… Thói xấu thời kinh tế thị trường tác động vào nhà trường và ngược lại, GD chạy theo thành tích, theo thói chuộng hư danh cho ra đời những sản phẩm con người ít chú trọng đến năng lực làm người. Đó cũng là lý do để những môn học nhân văn không thực dụng, không thực tế, sa sút về chất lượng.

 

3. Đổi mới GD – bắt đầu từ đâu? Không phải không có những sốt sắng tìm cách chấn hưng nền GD từ phía các nhà quản lý GD những năm qua, cả về nội dung và hình thức: Như giảm tải chương trình - SGK, như chống bệnh thành tích. Nhưng kết quả vẫn rối tung. Mà giờ đây nếu  không tìm được câu trả lời cho câu hỏi vừa đặt ra chúng ta sẽ tiếp tục rơi vào vòng luẩn quẩn những năm qua.

 

Đồng quan điểm 3 yếu tố quan trọng của GD là chương trình - SGK, người thầy - trường học và cơ sở vật chất - phòng thí nghiệm, nhưng với GS Nguyễn Xuân Hãn, câu chuyện ông quan tâm nhất nhiều năm qua là đổi mới chương trình – SGK. Giảm tải - bỏ bớt khoảng  30% - 50% kiến thức, biên soạn một bộ SGK chuẩn 12 năm mới in lại một lần, GS Hãn trong cái nhìn của một người làm GD căn cơ (luôn lo sợ sự lãng phí) khá lạc quan khi cho rằng thế là về cơ bản đã chấn hưng được một yếu tố quan trọng của nền GD.

 

Trong khi đó, với nguyên Phó Chủ tịch nước Nguyễn Thị Bình, đột phá khẩu của đổi mới GD chính là xây dựng đội ngũ giáo viên (GV) - bộ máy cái quyết định chất lượng GD. Theo bà, sở dĩ bao năm qua, những mong muốn đổi mới nội dung và phương pháp GD ở nhà trường đều không thực hiện được đến nơi đến chốn là bởi vấn đề GV chưa một lần được giải quyết căn cơ, thấu đáo…

 

Với GS Hoàng Tụy – người từng không dưới một lần gửi các bản kiến nghị về đổi mới GD lên lãnh đạo Đảng và Nhà nước, người từng đưa ra mệnh đề: Đổi mới GD – mệnh lệnh từ cuộc sống thì đổi mới GD dứt khoát phải là vứt bỏ sự lạc điệu trong lỗi thiết kế hệ thống GD để đến với một triết lý GD văn minh tiến gần với các nền GD tiên tiến trên thế giới.

 

Đồng quan điểm này, GS. Phạm Minh Hạc cho rằng: Muốn đổi mới căn bản và toàn diện nền GD, phải đoạn tuyệt triết lý (tâm lý) hư danh, tốn tiền của của dân và xã hội, hiệu quả thấp...

 

Điểm qua tư tưởng chính trong các ý kiến của các nhà nghiên cứu GD, chúng tôi nhận thấy mỗi người nhìn từ một góc độ khác nhau nhưng tựu trung đều chú ý đến những yếu tố then chốt của GD là chương trình – SGK, đội ngũ GV và cơ sở vật chất, trường học. Đổi mới GD – để tránh vết xe của sự chắp vá tùy tiện những năm qua (dư luận kêu chương trình nặng thì cắt bớt đi gọi là giảm tải...) - có lẽ hơn bao giờ hết cần một nhạc trưởng tài ba tập hợp, lắng nghe tất cả các ý kiến để tìm ra một bản tổng phổ hợp lý, có đường nét, khúc triết mà đạt hiệu quả cao. Nếu không, trong tình trạng nhiều nhóm nghiên cứu GD đang đưa ra các đề án đổi mới khác nhau như hiện nay, rất dễ rơi vào tình trạng đẽo cày giữa đường...

 

4. Đổi mới gì thì đổi mới, chúng tôi đọc được từ ý kiến của các nhà nghiên cứu một tinh thần thời đại: Nhà trường không thể chỉ dạy chữ, dạy kiến thức, mà còn phải dạy người. Nói như GS. Hoàng Tụy, dạy người trong nền GD là đề cao tính nhân văn, rèn luyện nhân cách, phẩm chất, trí tuệ, năng lực cảm thụ, ý thức cộng đồng, hướng theo thang giá trị phổ quát của nhân loại đương thời. Hay như cách nhấn mạnh dứt khoát của GS Phạm Minh Hạc: nhà trường phải chuyển hẳn sang dạy và học để hình thành và phát triển năng lực sống thực ở thế hệ trẻ, để họ có thể tạo lập cuộc sống tốt đẹp của chính họ, đồng thời có thể giúp gia đình và đóng góp, cống hiến cho cộng đồng, xã hội. Việc dạy và học phải nhằm hình thành và phát triển giá trị bản thân của người học.

 

Đương nhiên, việc học, ngay từ thời khoa cử Nho học, tư tưởng cốt lõi vẫn là hình thành được ở người học tình yêu con người, đánh giá đúng cả mình lẫn người, coi trọng năng lực thực của mình. Ngay cả vào thời học để ra làm quan, học cũng chỉ để sống cho ra phẩm chất của con người.

 

Bởi vậy, đến đây chúng ta hiểu rằng để chấn hưng một nền GD hướng tới mục tiêu hình thành nhân cách con người, câu chuyện không chỉ thuộc về nhà trường, không chỉ phụ thuộc vào các nhà quản lý và hoạch định chiến lược GD nữa, cần một chiến lược đồng bộ ở tầm quốc gia trong chính sách sử dụng nhân lực và sự thay đổi tư duy của toàn xã hội. Một xã hội sử dụng nhân lực theo năng lực thật sự chứ không theo bằng cấp sẽ chấm dứt tình trạng học chỉ để đối phó với các kỳ thi. Một tư duy xã hội bớt chuộng hư danh, sẽ không còn cảnh cha mẹ chen nhau bỏ tiền chạy trường, chạy lớp và học thêm tràn lan nữa.

 

Bao giờ danh tiếng của một trường học ở Việt Nam không còn được quyết định bởi tỉ lệ đỗ vào trường chuyên, lớp chọn hay tỉ lệ đỗ đại học nữa mà quyết định bởi số học sinh trưởng thành thành những con người có những thành công vượt trội có ích cho đất nước, quốc gia, dân tộc? Ấy là lúc chúng ta đã chấn hưng được nền GD nước nhà – một đòi hỏi đang khẩn thiết từ cuộc sống và quyết định tương lai dân tộc.

 

5. Bài viết trong số báo hôm nay tạm thời khép lại loạt bài về vấn đề đổi mới căn bản và toàn diện nền GD Việt Nam. Nhưng đổi mới GD – một vấn đề lớn của đất nước, một mệnh lệnh cuộc sống đang khẩn thiết yêu cầu, một đòi hỏi cho tương lai của đất nước, của dân tộc thì sẽ không khép lại mà sẽ sớm được trở lại trong các số báo Đại Đoàn Kết vào thời gian tới.